महाराष्ट्रातील मतदार यादीच्या विशेष सखोल पडताळणी म्हणजेच SIR (Special Intensive Revision) प्रक्रियेत मोठी माहिती समोर आली आहे. राज्यातील मतदार याद्यांची घराघरात जाऊन तपासणी करण्याचा टप्पा पूर्ण झाला असून, या प्रक्रियेत मोठ्या संख्येने मतदारांच्या गणनापत्रांची नोंद झाली आहे. त्याचवेळी काही मतदारांचे गणनापत्र मिळाले नसल्याचेही समोर आले आहे.
राज्यात एकूण 9.78 कोटी मतदार असून त्यापैकी सुमारे 7.71 कोटी मतदारांची गणनापत्रे संकलित झाली आहेत. म्हणजेच 78.85 टक्के मतदारांचे गणनापत्र संकलित झाले आहे. मात्र तब्बल 2.07 कोटी मतदारांचे गणनापत्र विविध कारणांमुळे संकलित झालेले नाही.
या 2.07 कोटी मतदारांमध्ये 75.52 लाख मतदार घराच्या ठिकाणी सापडले नाहीत किंवा अनुपस्थित होते. याशिवाय 76.80 लाख मतदार कायमस्वरूपी दुसरीकडे स्थलांतरित झाल्याची नोंद झाली आहे. 34.81 लाख मतदार मृत असल्याची माहिती तपासणीत समोर आली आहे, तर 17.63 लाख मतदारांची नावे दुबार असल्याचे आढळले आहे.
आता SIR प्रक्रियेनंतर प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध केली जाणार आहे. त्यानंतर ज्या मतदारांचे नाव यादीत नाही, त्यांना दावा किंवा हरकत दाखल करण्याची संधी मिळणार आहे. त्यामुळे मतदारांनी पुढील टप्प्याकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.
महाराष्ट्रातील SIR प्रक्रिया काय आहे?
मतदार यादी अधिक अचूक आणि अद्ययावत करण्यासाठी विशेष सखोल पडताळणी म्हणजे SIR प्रक्रिया राबवली जात आहे. महाराष्ट्रात घराघरात जाऊन गणनापत्र भरून घेण्याची प्रक्रिया 30 जून 2026 ते 17 ऑगस्ट 2026 या कालावधीत राबवण्यात आली.
या प्रक्रियेत मतदार संबंधित पत्त्यावर वास्तव्यास आहे का, मतदाराचे निधन झाले आहे का, मतदार कायमस्वरूपी दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतरित झाला आहे का किंवा एखाद्या व्यक्तीचे नाव एकापेक्षा जास्त ठिकाणी नोंदले गेले आहे का, याची माहिती तपासण्यात आली.
या तपासणीमुळे मतदार यादीतील नोंदी अद्ययावत करण्यास मदत होणार आहे. मात्र गणनापत्र संकलित झाले नाही म्हणजे संबंधित व्यक्तीचे नाव कायमचे मतदार यादीतून काढले गेले आहे, असा थेट अर्थ होत नाही. पुढील टप्प्यात नियमांनुसार पडताळणी केली जाणार आहे.
9.78 कोटी मतदारांपैकी 7.71 कोटी गणनापत्रे संकलित
राज्यात एकूण 9.78 कोटी मतदार असल्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यापैकी 7.71 कोटी मतदारांची गणनापत्रे संकलित झाली आहेत.
टक्केवारीच्या दृष्टीने पाहता, सुमारे 78.85 टक्के मतदारांचे गणनापत्र संकलित झाले आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर मतदारांची माहिती SIR प्रक्रियेत नोंदवली गेली आहे.
मात्र उर्वरित 2.07 कोटी मतदारांचे गणनापत्र संकलित झालेले नाही. या मतदारांना ‘Uncollectable EF’ म्हणजे गणनापत्र उपलब्ध न झालेल्या गटात ठेवण्यात आले आहे.
या गटात मतदार सापडला नाही, मतदार कायमस्वरूपी स्थलांतरित झाला आहे, मतदाराचा मृत्यू झाला आहे, नाव दुबार आहे किंवा इतर कारणे अशा विविध नोंदींचा समावेश आहे.
75.52 लाख मतदार सापडले नाहीत
SIR प्रक्रियेत सर्वात मोठ्या गटांपैकी एक म्हणजे Not Found/Absent. या गटात 75.52 लाख मतदार असल्याची माहिती समोर आली आहे.
घराघरात जाऊन गणनापत्र भरून घेताना संबंधित मतदार त्या पत्त्यावर उपलब्ध नसल्यास किंवा त्याचा ठावठिकाणा मिळाला नसल्यास अशी नोंद होऊ शकते.
मात्र मतदार सापडला नाही म्हणून त्याचे नाव अंतिम मतदार यादीतून निश्चितपणे वगळले जाईल, असे म्हणता येणार नाही. प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर संबंधित व्यक्तीला आपले नाव तपासण्याची संधी मिळेल.
नाव नसेल तर नियमांनुसार दावा दाखल करता येईल. त्यामुळे ज्या मतदारांचे गणनापत्र संकलित झालेले नाही, त्यांनी प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर आपले नाव तपासणे महत्त्वाचे आहे.
76.80 लाख मतदार कायमस्वरूपी स्थलांतरित
SIR तपासणीदरम्यान 76.80 लाख मतदार कायमस्वरूपी स्थलांतरित झाल्याची नोंद करण्यात आली आहे.
मतदार पूर्वीच्या पत्त्यावर राहत नसल्यास आणि कायमस्वरूपी दुसऱ्या ठिकाणी गेल्याचे आढळल्यास संबंधित नोंद या गटात केली जाते.
महाराष्ट्रासारख्या मोठ्या राज्यात रोजगार, शिक्षण, व्यवसाय, विवाह किंवा इतर कारणांमुळे नागरिकांचे स्थलांतर होत असते. त्यामुळे मतदार यादी अद्ययावत करण्याच्या प्रक्रियेत स्थलांतरित मतदारांच्या नोंदी तपासणे महत्त्वाचे ठरते.
34.81 लाख मतदार मृत असल्याची नोंद
SIR प्रक्रियेत 34.81 लाख मतदार मृत असल्याची माहितीही समोर आली आहे.
मृत व्यक्तींची नावे मतदार यादीत राहिल्यास मतदार यादीच्या अचूकतेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे अशा नोंदी तपासून अद्ययावत करण्याचा प्रयत्न या प्रक्रियेत केला जात आहे.
मृत्यूची नोंद आणि उपलब्ध माहितीच्या आधारे पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया केली जाणार आहे.
17.63 लाख नावे दुबार
SIR प्रक्रियेत आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा समोर आला आहे. तब्बल 17.63 लाख मतदारांची नावे दुबार असल्याचे आढळले आहे.
एखाद्या मतदाराचे नाव एकापेक्षा जास्त ठिकाणी नोंदलेले असल्यास अशी नोंद होऊ शकते. मतदार यादीतील दुबार नोंदी शोधणे आणि त्या दुरुस्त करणे हा पडताळणी प्रक्रियेतील महत्त्वाचा भाग आहे.
दुबार नाव आढळले म्हणून संबंधित व्यक्तीने मतदानाचा अधिकार गमावला, असा अर्थ काढता येणार नाही. अंतिम निर्णय संबंधित नियमांनुसार पडताळणी केल्यानंतर घेतला जाईल.
इतर कारणांमुळे 2.23 लाख गणनापत्रे उपलब्ध नाहीत
वरील प्रमुख कारणांव्यतिरिक्त सुमारे 2.23 लाख मतदार इतर कारणांच्या गटात आहेत.
त्यामुळे 2.07 कोटींच्या ‘Uncollectable EF’ गटातील प्रत्येक नोंदीचा अंतिम परिणाम एकसारखा असेल असे नाही. संबंधित कारण, उपलब्ध माहिती आणि पुढील पडताळणी यानुसार नोंदींबाबत निर्णय होईल.
आता प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध होणार
SIR प्रक्रियेचा घराघरातील गणनापत्र संकलनाचा टप्पा पूर्ण झाल्यानंतर आता पुढील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे प्रारूप मतदार यादीचे प्रकाशन.
प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर नागरिकांना त्यामध्ये आपले नाव तपासता येईल. मान्यताप्राप्त राजकीय पक्षांनाही प्रारूप मतदार याद्या सॉफ्ट कॉपी आणि हार्ड कॉपी स्वरूपात उपलब्ध करून देण्यात येणार आहेत.
ज्या मतदारांचे नाव प्रारूप यादीत समाविष्ट झालेले नसेल, त्यांच्या नावांची माहिती संबंधित सरकारी कार्यालयांच्या नोटीस बोर्डवर तसेच जिल्हा निवडणूक अधिकारी किंवा मुख्य निवडणूक अधिकारी यांच्या वेबसाइटवर उपलब्ध करून दिली जाणार आहे.
नाव यादीत नसेल तर काय करायचे?
प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर एखाद्या पात्र मतदाराचे नाव त्यात नसेल तर संबंधित व्यक्तीला दावा किंवा हरकत दाखल करण्याची संधी मिळणार आहे.
त्यामुळे SIR प्रक्रियेत गणनापत्र जमा झाले नाही म्हणून लगेच अंतिम निष्कर्ष काढण्याची गरज नाही. प्रारूप यादीत नाव तपासणे हा पुढचा महत्त्वाचा टप्पा आहे.
नाव नसल्यास नियमांनुसार आवश्यक अर्ज आणि कागदपत्रांसह दावा दाखल करता येईल. त्यानंतर मतदार नोंदणी अधिकारी संबंधित अर्जाची पडताळणी करेल.
पात्र मतदार असल्याचे पडताळणीत स्पष्ट झाल्यास त्याचे नाव अंतिम मतदार यादीत समाविष्ट केले जाऊ शकते.
नवीन 18 वर्षांच्या मतदारांनाही संधी
SIR प्रक्रियेत केवळ सध्याच्या मतदारांची माहिती तपासली जाणार नाही, तर पात्र ठरणाऱ्या नवीन मतदारांनाही मतदार यादीत नाव नोंदवण्याची संधी मिळणार आहे.
1 ऑक्टोबर 2026 या पात्रता दिनांकापूर्वी 18 वर्षे पूर्ण करणाऱ्या नागरिकांना प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतरच्या कालावधीत मतदार यादीत नाव समाविष्ट करण्यासाठी अर्ज करता येणार आहे.
यामुळे जे तरुण पहिल्यांदा मतदानासाठी पात्र ठरणार आहेत, त्यांनीही संबंधित कालावधीत मतदार यादी तपासणे आणि आवश्यक असल्यास नाव नोंदणीसाठी अर्ज करणे महत्त्वाचे आहे.
दावा आणि हरकतीसाठी एक महिन्याचा कालावधी
प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर सुमारे एक महिन्याच्या कालावधीत दावा आणि हरकती दाखल करता येणार आहेत, अशी माहिती देण्यात आली आहे.
या कालावधीत मतदारांनी आपले नाव, पत्ता आणि इतर तपशील काळजीपूर्वक तपासावेत. नाव चुकीचे असल्यास किंवा नाव यादीत नसल्यास संबंधित नियमांनुसार अर्ज करता येईल.
दावा किंवा हरकत प्राप्त झाल्यानंतर संबंधित मतदार नोंदणी अधिकारी त्याची पडताळणी करेल. पात्र मतदारांची नावे अंतिम मतदार यादीत समाविष्ट केली जातील.
अंतिम मतदार यादी कधी जाहीर होणार?
SIR प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाची अंतिम तारीख म्हणजे 27 ऑक्टोबर 2026.
निवडणूक आयोगाकडून 27 ऑक्टोबर 2026 रोजी अंतिम मतदार यादी जाहीर करण्यात येणार आहे. त्यामुळे सध्याच्या प्रारूप यादीपासून अंतिम यादीपर्यंत दावा, हरकत आणि पडताळणीची प्रक्रिया महत्त्वाची ठरणार आहे.
ज्या मतदारांना प्रारूप यादीत काही अडचण दिसते त्यांनी अंतिम यादीची वाट न पाहता उपलब्ध कालावधीत योग्य प्रक्रिया पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
मतदारांनी आता काय करावे?
SIR प्रक्रियेनंतर सर्व मतदारांनी काही महत्त्वाच्या गोष्टी तपासणे गरजेचे आहे.
सर्वप्रथम प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर आपले नाव त्यामध्ये आहे की नाही हे तपासा. नाव असल्यास नाव आणि इतर तपशील योग्य आहेत का, हे पाहा.
नाव नसल्यास किंवा तपशीलात काही चूक असल्यास संबंधित कालावधीत दावा किंवा हरकत दाखल करा. नवीन मतदारांनीही आपली पात्रता तपासून नाव नोंदणीसाठी आवश्यक अर्ज करावा.
मतदारांनी सोशल मीडियावरील अपूर्ण किंवा अप्रमाणित माहितीवर विश्वास न ठेवता निवडणूक आयोग, मुख्य निवडणूक अधिकारी किंवा जिल्हा निवडणूक अधिकारी यांच्या अधिकृत माहितीकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.
SIR प्रक्रियेतील महत्त्वाचे आकडे
- महाराष्ट्रातील एकूण मतदार: 9.78 कोटी
- गणनापत्र संकलित झालेले मतदार: 7.71 कोटी
- गणनापत्र संकलित न झालेले मतदार: 2.07 कोटी
- सापडले नाहीत/अनुपस्थित: 75.52 लाख
- कायमस्वरूपी स्थलांतरित: 76.80 लाख
- मृत मतदार: 34.81 लाख
- दुबार मतदार: 17.63 लाख
- इतर कारणे: 2.23 लाख
- SIR घराघरातील प्रक्रिया: 30 जून ते 17 ऑगस्ट 2026
- अंतिम मतदार यादी: 27 ऑक्टोबर 2026
मतदारांसाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट
SIR प्रक्रियेत एखाद्या मतदाराचे गणनापत्र संकलित झाले नाही, याचा अर्थ त्याचे नाव अंतिम मतदार यादीतून कायमचे काढले गेले आहे, असा निष्कर्ष सध्या काढणे योग्य ठरणार नाही.
आता प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध होईल. त्यामध्ये नाव तपासल्यानंतर जर नाव नसेल तर संबंधित मतदाराला दावा दाखल करण्याची संधी मिळेल. त्यामुळे मतदारांनी प्रारूप यादी आणि त्यानंतरच्या दावा-हरकत प्रक्रियेवर लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे.
विशेषतः 75.52 लाख ‘Not Found/Absent’ मतदारांनी आपले नाव पुढील मतदार यादीत तपासणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. त्याचप्रमाणे स्थलांतरित किंवा दुबार नोंदी असलेल्या मतदारांच्या बाबतीतही पुढील अधिकृत प्रक्रिया महत्त्वाची असेल.
निष्कर्ष
महाराष्ट्रातील SIR म्हणजेच मतदार यादीच्या विशेष सखोल पडताळणी प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणावर माहिती समोर आली आहे. राज्यातील 9.78 कोटी मतदारांपैकी 7.71 कोटी मतदारांची गणनापत्रे संकलित झाली आहेत, तर 2.07 कोटी मतदारांची गणनापत्रे विविध कारणांमुळे संकलित झालेली नाहीत.
यामध्ये 75.52 लाख मतदार सापडले नाहीत किंवा अनुपस्थित, 76.80 लाख कायमस्वरूपी स्थलांतरित, 34.81 लाख मृत आणि 17.63 लाख दुबार नोंदी असल्याचे समोर आले आहे. आता या नोंदींच्या पार्श्वभूमीवर प्रारूप मतदार यादी प्रसिद्ध होणार आहे.
प्रारूप मतदार यादीत नाव नसलेल्या पात्र नागरिकांना दावा किंवा हरकत दाखल करण्याची संधी मिळणार आहे. तसेच 1 ऑक्टोबर 2026 या पात्रता दिनांकापूर्वी 18 वर्षे पूर्ण करणाऱ्या नवीन मतदारांनाही नाव नोंदणीची संधी मिळणार आहे.
अंतिम मतदार यादी 27 ऑक्टोबर 2026 रोजी जाहीर होणार आहे. त्यामुळे प्रत्येक मतदाराने प्रारूप यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर आपले नाव तपासावे आणि काही अडचण असल्यास निर्धारित कालावधीत आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण करावी.