यंदाच्या खरीप हंगामात पीकविमा योजना Crop Insurance Scheme संदर्भात चिंताजनक चित्र समोर आले आहे. पिकांच्या नुकसानभरपाईसाठी महत्त्वाचे मानले जाणारे चार ट्रिगर काढून टाकण्यात आल्याने ही योजना प्रभावी राहत नसल्याची भावना शेतकऱ्यांमध्ये निर्माण झाली आहे. परिणामी अनेक शेतकऱ्यांनी यंदा खरीप पीकविमा योजनेकडे पाठ फिरवली असून अर्जांच्या संख्येत मोठी घट झाली आहे.
मिळालेल्या माहितीनुसार, गेल्या वर्षीच्या तुलनेत यंदा अर्जांची संख्या जवळपास निम्म्यावर आली आहे. यामुळे योजना प्रत्यक्षात किती उपयुक्त ठरत आहे, याबाबत प्रश्न उपस्थित होऊ लागले आहेत.
खरीप पीकविमा योजनेत घटलेला प्रतिसाद
खरीप पीकविमा योजना ही नैसर्गिक आपत्तीमुळे होणाऱ्या पिकांच्या नुकसानीपासून शेतकऱ्यांना आर्थिक संरक्षण देण्यासाठी राबवली जाते. मात्र यंदा या योजनेला अपेक्षित प्रतिसाद मिळालेला दिसत नाही.
शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे की, नुकसानभरपाई मिळण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावणारे काही ट्रिगर काढण्यात आल्याने प्रत्यक्ष नुकसान झाले तरी भरपाई मिळण्याची शक्यता कमी झाली आहे. त्यामुळे विमा भरूनही त्याचा पुरेसा लाभ मिळत नसल्याची भावना वाढीस लागली आहे.
चार ट्रिगर काढल्याने निर्माण झालेली नाराजी
पिकांच्या नुकसानभरपाईसाठी वापरले जाणारे चार ट्रिगर काढल्याचा परिणाम थेट शेतकऱ्यांच्या विश्वासावर झाल्याचे दिसून येत आहे. या ट्रिगरमुळे नैसर्गिक आपत्ती किंवा प्रतिकूल परिस्थितीमुळे झालेले नुकसान नोंदवून भरपाई मिळण्याची प्रक्रिया सुलभ होत असल्याचे शेतकरी मानत होते.
आता हे ट्रिगर नसल्याने नुकसान सिद्ध करण्याची प्रक्रिया कठीण होईल आणि प्रत्यक्ष मदत मिळण्यात अडचणी येऊ शकतात, अशी भीती अनेक शेतकऱ्यांनी व्यक्त केली आहे. त्यामुळे त्यांनी यंदा विमा अर्ज न करण्याचा निर्णय घेतल्याचे दिसते.
गेल्या वर्षीपेक्षा अर्जसंख्या निम्म्यावर
उपलब्ध माहितीनुसार, पीकविमा योजना अंतर्गत दाखल होणाऱ्या अर्जांमध्ये यंदा मोठी घट झाली आहे. मागील खरीप हंगामात मोठ्या प्रमाणावर शेतकऱ्यांनी सहभाग घेतला होता; मात्र यंदा परिस्थिती पूर्णपणे बदललेली दिसत आहे.
| बाब | मागील वर्ष | यंदाचे चित्र |
|---|---|---|
| शेतकऱ्यांचा प्रतिसाद | मोठ्या प्रमाणावर | लक्षणीय घट |
| अर्जांची संख्या | तुलनेने जास्त | जवळपास निम्म्यावर |
| योजनेबाबत विश्वास | अधिक | कमी झाल्याची भावना |
ही घट केवळ आकडेवारीपुरती मर्यादित नसून शेतकऱ्यांच्या मानसिकतेत झालेला बदलही दर्शवते.
शेतकऱ्यांचा वाढता अविश्वास
योजनेचा मुख्य उद्देश पिकांचे नुकसान झाल्यास शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार देणे हा आहे. मात्र भरपाई मिळण्याच्या निकषांमध्ये बदल झाल्यानंतर अनेक शेतकऱ्यांना विमा संरक्षणाबाबत अनिश्चितता वाटू लागली आहे.
विशेषतः हवामानातील सततचे बदल, अतिवृष्टी, दुष्काळ, पूर किंवा इतर नैसर्गिक संकटांच्या पार्श्वभूमीवर विमा संरक्षण अधिक प्रभावी असावे, अशी शेतकऱ्यांची अपेक्षा असते. परंतु प्रत्यक्ष लाभ मिळण्याबाबत शंका निर्माण झाल्यास योजनेतील सहभाग कमी होणे स्वाभाविक मानले जात आहे.
खरीप हंगामासाठी विम्याचे महत्त्व कायम
जरी यंदा खरीप पीकविमा योजनेतील सहभाग घटला असला तरी खरीप हंगामातील जोखीम कमी झालेली नाही. हवामानातील अनिश्चिततेमुळे पिकांचे नुकसान होण्याची शक्यता कायम आहे.
अशा परिस्थितीत प्रभावी विमा संरक्षणाची गरज अधिक असल्याचे कृषी क्षेत्रातील संबंधित घटकांचे मत आहे. शेतकऱ्यांना वेळेवर आणि पारदर्शक नुकसानभरपाई मिळाल्यास योजनेवरील विश्वास पुन्हा वाढू शकतो, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
योजना प्रभावी करण्याची गरज
अर्जसंख्या निम्म्यावर आल्याचे चित्र हे प्रशासन आणि संबंधित विभागांसाठीही महत्त्वाचा संकेत मानला जात आहे. शेतकरी मोठ्या प्रमाणावर योजनेपासून दूर राहत असतील तर त्यामागील कारणांचा सखोल विचार करण्याची आवश्यकता निर्माण झाली आहे.
नुकसानभरपाईची प्रक्रिया सुलभ करणे, निकष स्पष्ट करणे आणि शेतकऱ्यांचा विश्वास पुनर्स्थापित करणे या बाबींवर भर देण्याची गरज अधोरेखित होत आहे.
निष्कर्ष
यंदाच्या खरीप हंगामात पीकविमा योजना संदर्भात दिसून आलेली अर्जसंख्येतील मोठी घट ही महत्त्वाची बाब ठरत आहे. पिकांच्या नुकसानभरपाईसाठीचे चार ट्रिगर काढल्यामुळे योजना प्रभावी राहत नसल्याची भावना शेतकऱ्यांमध्ये निर्माण झाली असून त्याचा थेट परिणाम खरीप पीकविमा योजनेतील सहभागावर झाला आहे. गेल्या वर्षीपेक्षा अर्जसंख्या जवळपास निम्म्यावर आल्याने शेतकऱ्यांचा कमी झालेला विश्वास आणि योजनेची परिणामकारकता या दोन्ही मुद्द्यांकडे आता गांभीर्याने पाहिले जात आहे.